Published: 1 min read
سرباطری یا سرباتری را از سه جهت دسته‌بندی می‌کنند: جنس فلز (مسی، برنجی، سربی و آلومینیومی)، شکل بستن روی قطب و کابل (تک پیچ، دو پیچ، سه پیچ، اهرمی و غیره) و قطب مثبت یا منفی. خودروی سواری با سرباتری سبک کار می‌کند، اما کامیون و ماشین‌آلات دیزلی ۲۴ ولت بدنهٔ حجیم‌تر و بست کابل محکم‌تری می‌خواهند.
این راهنما برای مکانیک، فروشندهٔ قطعه و مسئول ناوگان نوشته شده است: هر نوع سرباتری کجا جواب می‌دهد، کجا دردسر می‌سازد و هنگام خرید عمده از فروشنده چه باید پرسید. علائم خرابی، روش نصب و پیشگیری از خوردگی را جداگانه در راهنمای سرباتری کامیون آورده‌ایم.
سرباطری از چه جنسی ساخته می‌شود؟
جنس سرباتری روی سه چیز اثر مستقیم دارد: رسانایی، یعنی جریان استارت با چه افتی از اتصال عبور می‌کند؛ مقاومت در برابر خوردگی اسید و رطوبت؛ و استحکام بست، یعنی بدنه وقتی پیچ را سفت می‌کنید شکل خودش را حفظ می‌کند یا نه. در بازار چهار جنس رایج‌تر است.
سرباتری مسی
مس در میان این فلزها بهترین رسانایی را دارد و افت ولتاژ در محل اتصال را کم می‌کند. در عوض گران‌تر و نرم‌تر است و اگر بیش از حد سفت شود ممکن است تغییر شکل دهد. مس بدون پوشش هم در محیط اسیدی زود سبز و اکسید می‌شود؛ به همین دلیل بعضی مدل‌ها پوشش‌دار عرضه می‌شوند. عنوان «تمام مس» در آگهی‌ها را هم بدون پرسیدن نپذیرید.
سرباتری برنجی
برنج آلیاژ مس و روی است. رسانایی آن از مس کمتر است، اما سخت‌تر است و در برابر خوردگی از سرباتری سربی مقاوم‌تر است؛ به همین دلیل در خودروهای سنگین زیاد دیده می‌شود. در بازار عنوان‌هایی مثل «سرباطری برنجی دیزل» یا «شمش برنجی» هم می‌شنوید. رنگ زرد طلایی به‌تنهایی جنس را ثابت نمی‌کند؛ بپرسید بدنه توپر برنجی است یا فقط پوشش یا رنگ زرد دارد.
سرباتری سربی (آلیاژ سرب)
سرباتری سربی ارزان است و در خودروهای سواری زیاد دیده می‌شود. سرب نرم است؛ با سفت کردن زیاد پهن می‌شود، بعد از مدتی دوباره لق می‌شود و در لرزش دائمی موتور دیزل زودتر از بقیه شکل می‌بازد. برای همین «شل شدن سرباتری» بیشتر در همین نوع شنیده می‌شود.
سرباتری آلومینیومی
آلومینیوم سبک و ارزان است، ولی رسانایی و استحکامش از مس و برنج کمتر است و لایهٔ اکسید سطحی آن تماس را ضعیف‌تر می‌کند. برای جریان سنگین استارت کامیون انتخاب اول نیست.
| جنس | رسانایی | مقاومت در برابر خوردگی | استحکام بست | قیمت نسبی |
|---|---|---|---|---|
| مسی | بسیار خوب | متوسط، با پوشش بهتر | متوسط (نرم) | بالا |
| برنجی | خوب | خوب | خوب (سخت) | متوسط تا بالا |
| سربی | متوسط | متوسط | ضعیف (تغییر شکل با سفت کردن) | پایین |
| آلومینیومی | کمتر از مس و برنج | اکسید سطحی | ضعیف | پایین |
جدول بالا مقایسهٔ کلی فلزهاست، نه رتبه‌بندی برندها. در عمل کیفیت ریخته‌گری، صاف بودن سطح تماس و جنس پیچ و مهره به همان اندازهٔ جنس بدنه اهمیت دارد.
انواع سرباتری از نظر شکل بستن
نام‌هایی مثل تک پیچ، سه پیچ یا کتابی در بازار استاندارد ثابتی ندارند و ممکن است دو فروشنده منظور متفاوتی داشته باشند. آنچه در ادامه می‌آید معنای رایج این نام‌ها در بازار قطعه است؛ پیش از خرید، عکس یا نمونه را ببینید.
تک پیچ، دو پیچ و سه پیچ
- تک پیچ: معمولاً یک پیچ و مهره فقط بست دور قطب را سفت می‌کند و کابل به‌صورت پرسی یا لحیمی به بدنه وصل است. برای تعویض کابل باید خود سرباتری هم عوض شود.
- دو پیچ: یک پیچ برای بست قطب و یک پیچ برای بستن سر کابل یا کابلشو. تعویض کابل ساده‌تر است.
- سه پیچ: یک پیچ بست قطب را سفت می‌کند و کابل زیر یک صفحه با دو پیچ فشرده می‌شود. فشار روی کابل پخش می‌شود و برای کابل‌های ضخیم کامیون و ماشین‌آلات رایج است.
- چهار پیچ: معنای آن بین فروشنده‌ها یکسان نیست؛ گاهی صفحهٔ کابل پهن‌تر با پیچ بیشتر و گاهی جای اضافه برای کابل فرعی منظور است. حتماً عکس بخواهید.
اهرمی یا قفلی سریع
به‌جای مهره، یک اهرم بست را دور قطب قفل می‌کند و بدون آچار باز و بسته می‌شود. برای خودرو یا دستگاهی که زیاد قطع و وصل می‌شود، مثلاً برای خاموش کردن طولانی‌مدت، راحت است. در مدل‌های ارزان، اهرم زیر لرزش دائمی ممکن است فشار کافی را نگه ندارد.
کتابی یا صفحه‌ای
در کاربرد رایج بازار، کابل بین دو صفحه مثل لای کتاب گذاشته و با پیچ فشرده می‌شود. سطح تماس کابل زیاد است و رشته‌های مس کمتر می‌بُرند. بسیاری از طرح‌های سه پیچ در واقع همین اصل را دارند.
کلیپسی یا گیره‌ای
گیرهٔ فنری شبیه انبر باتری به باتری. برای شارژر، باتری به باتری یا اتصال موقت مناسب است و جای سرباتری ثابت خودرو را نمی‌گیرد، چون فشار فنر برای جریان استارت و لرزش جاده کافی نیست.
سرباتری مثبت و منفی چه فرقی دارند؟
در باتری‌های رایج، قطب مثبت کمی قطورتر از قطب منفی است تا کابل‌ها جابه‌جا بسته نشوند. به همین دلیل سرباتری مثبت و منفی هم یک اندازه نیستند و هر کدام با علامت + یا − مشخص می‌شوند. سرباتری مثبت روی قطب منفی لق می‌ماند و سرباتری منفی روی قطب مثبت تا ته نمی‌نشیند؛ در هر دو حالت سطح تماس ناقص است. هنگام خرید عمده، تعداد مثبت و منفی را جدا بشمارید و ببینید علامت قطب روی بدنه حک شده باشد، نه فقط برچسب یا رنگ.
سرباتری سواری با سرباتری کامیون و دیزلی چه فرقی دارد؟
سرباتری سواری برای کابل نازک‌تر و جریان استارت کمتر ساخته می‌شود. در کامیون، کشنده و ماشین‌آلات راه‌سازی، استارت موتور دیزل جریان بسیار بیشتری می‌کشد، کابل‌ها ضخیم‌ترند و لرزش موتور و جاده دائم به اتصال فشار می‌آورد. سرباتری دیزلی بدنهٔ حجیم‌تر و بست کابل محکم‌تری دارد.
بیشتر کامیون‌ها و ماشین‌آلات سنگین برق ۲۴ ولت دارند که از دو باتری ۱۲ ولت سری به دست می‌آید. یعنی علاوه بر کابل مثبت اصلی و کابل منفی (بدنه)، یک کابل رابط بین دو باتری هست که دو سر آن هم سرباتری دارد. پس کامیون ۲۴ ولت با دو باتری معمولاً چهار سرباتری دارد و سرباتری کابل رابط هم به همان اندازهٔ دو سرباتری اصلی باید سالم و سفت باشد.
کدام سرباطری برای کدام کار؟
| کاربرد | جنس مناسب | شکل بستن | نکته |
|---|---|---|---|
| خودروی سواری با کارکرد معمولی | سربی یا برنجی | تک پیچ یا دو پیچ | اندازهٔ مثبت و منفی را درست بگیرید. |
| کامیون و کشندهٔ ۲۴ ولت | بدنهٔ حجیم و سخت؛ جنس را کتبی بپرسید | سه پیچ یا صفحه‌ای | کابل رابط بین دو باتری را فراموش نکنید. |
| ماشین‌آلات راه‌سازی | بدنهٔ سخت و مقاوم به خوردگی | سه پیچ یا صفحه‌ای | لرزش و گرد و خاک زیاد است؛ سفتی را در هر سرویس بازدید کنید. |
| موتورخانهٔ تنگ | مطابق کاربرد | مدل با مهرهٔ سرخود | مهره هنگام نصب نمی‌افتد و گم نمی‌شود. |
| دستگاهی که زیاد قطع و وصل می‌شود | مطابق کاربرد | اهرمی | مدل ارزان در لرزش دائمی مطمئن نیست. |
| شارژر و اتصال موقت | - | کلیپسی | برای نصب ثابت روی خودرو نیست. |
پیش از سفارش عمدهٔ سرباطری چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
در خرید تکی، سرباتری بد فقط یک خودرو را معطل می‌کند؛ در خرید عمده، یک ایراد تکراری به برگشت کالا و مشتری ناراضی تبدیل می‌شود. پیش از سفارش این موارد را بررسی کنید:
- نشستن روی قطب: یک نمونه را روی باتری واقعی ببندید. سرباتری باید تا ته روی قطب بنشیند و بعد از سفت کردن با دست نچرخد.
- اندازهٔ کابل: ببینید جای کابل برای ضخامت کابل‌های رایج مشتری‌هایتان کافی است و صفحهٔ کابل رشته‌ها را له و قطع نمی‌کند.
- کیفیت رزوه: پیچ و مهره را چند بار باز و بسته کنید؛ رزوه نباید هرز شود و پیچ نباید زیر آچار کج شود.
- علامت قطب: + و − باید روی بدنه حک یا برجسته باشد تا در انبار و هنگام نصب قاطی نشود.
- سلامت بدنه: ترک، حفره یا ناصافی ریخته‌گری روی سطح داخلی بست یعنی تماس ناقص.
- برچسب گارانتی: تاریخ تولید و مدت گارانتی روی برچسب باشد، نه فقط قول شفاهی.
از فروشنده هم این‌ها را صریح بپرسید: جنس بدنه چیست و آیا کتبی اعلام می‌کند؟ برای کدام خودروها ساخته شده است؟ مثبت و منفی جدا عرضه می‌شود یا جفتی؟ گارانتی از چه تاریخی حساب می‌شود و تعویض چطور انجام می‌شود؟ کیفیت بارهای بعدی با نمونه یکی است؟ جواب دقیق به این سؤال‌ها از قیمت پایین‌تر ارزش بیشتری دارد.
سرباطری دیزلی ساج کجای این دسته‌بندی است؟
گروه صنعتی ساج در تبریز در دستهٔ سرباطری دیزلی دو مدل برای کامیون‌ها، خودروهای دیزلی و ماشین‌آلات راه‌سازی تولید می‌کند و برای خودروهای سواری سرباتری ندارد. هر دو مدل بدنهٔ زرد طلایی دارند و نام SAJ و علامت + یا − روی بدنه برجسته است. بست دور قطب با یک پیچ و مهره سفت می‌شود و کابل زیر صفحه‌ای با دو پیچ قرار می‌گیرد؛ یعنی همان طرحی که در بازار معمولاً سه پیچ یا صفحه‌ای نامیده می‌شود.
- سرباتری دیزلی: مدل معمولی که پیچ و مهرهٔ بست آن جدا هستند.
- سرباطری دیزلی مهره سرخود: مهره روی خود سرباتری است و هنگام باز و بستن نمی‌افتد و گم نمی‌شود؛ در موتورخانهٔ تنگ کامیون نصب را ساده‌تر می‌کند.
هر دو مدل در کارخانهٔ ساج ساخته و پیش از عرضه آزمایش می‌شوند و از تاریخ تولیدِ درج‌شده روی برچسب هولوگرام یک سال گارانتی دارند. ساج فروش آنلاین ندارد؛ فروشگاه‌ها، تعمیرگاه‌ها و صاحبان ناوگان سفارش را تلفنی یا در واتس‌اپ از صفحهٔ تماس با ساج ثبت می‌کنند. اگر استارت با وجود سرباتری سالم ضعیف است، به استارت و دینام هم سر بزنید.
پرسش‌های پرتکرار
سرباطری مسی بهتر است یا برنجی؟
مس رسانایی بیشتری دارد، اما نرم‌تر و گران‌تر است. برنج سخت‌تر است و در برابر خوردگی بهتر می‌ماند. برای کامیون، بدنهٔ محکم، سطح تماس صاف و بست کابل قوی معمولاً از اختلاف رسانایی این دو فلز مهم‌تر است.
سرباتری سه پیچ یعنی چه؟
در کاربرد رایج بازار، سرباتری‌ای که یک پیچ بست دور قطب را سفت می‌کند و دو پیچ دیگر صفحهٔ روی کابل را فشار می‌دهند. این طرح برای کابل‌های ضخیم کامیون و ماشین‌آلات رایج است.
چرا سرباتری سربی زود شل می‌شود؟
سرب نرم است و زیر فشار پیچ و لرزش موتور کم‌کم تغییر شکل می‌دهد. با هر بار سفت کردن بیشتر پهن می‌شود و بعد از مدتی دیگر فشار کافی روی قطب نمی‌آورد.
کامیون ۲۴ ولت چند سرباتری لازم دارد؟
در چیدمان رایج دو باتری ۱۲ ولت سری، چهار عدد: دو سرباتری برای کابل مثبت اصلی و کابل منفی، و دو سرباتری برای کابل رابطی که دو باتری ۱۲ ولت را سری می‌کند.
سرباطری اهرمی برای کامیون مناسب است؟
برای قطع و وصل سریع راحت است، اما در لرزش دائمی کامیون و ماشین‌آلات، بست پیچی مطمئن‌تر است. اگر اهرمی می‌خرید، مدلی بگیرید که اهرم آن زیر لرزش باز نشود و سفتی‌اش را در سرویس‌ها بازدید کنید.